Sokrates’in “doğruluk” üzerine yaptığı söyleşiden alıntı...
........

--- Güzel söylüyorsun Kephalos, ama şu senin doğruluk dediğin şeyi nasıl anlatacağız? Bu sadece doğruyu söylemek ya da alınan şeyi geri vermek midir? Bu sadece doğru da olabilir, eğri de. Örneğin aklı başında bir arkadaştan silahını alsak, bu arkadaş çıldırsa, emanetini de geri istese, vermek doğru mudur? Geri verene doğru adam denebilir mi? Bir çılgına, gerçeği olduğu gibi söyleyene de doğru adam denemez...
---- Haklısın, dedi.
---- Demek oluyor ki, doğruluk, gerçeği söylemek, aldığını vermek diye anlatılamaz.
Polemarkhos:
---- Hayır, diye söze karıştı, anlatılabilir. Simonides’e bakılırsa, tam tarifi budur.
Kephalos:
---- Peki öyleyse sözü sana bırakıyorum; ben gidip kurban işlerine bakayım.
Polemarkhos:
---- Demek mirasçı ben oluyorum, öyle mi? Diye sordu.
---- Evet, dedi ve kurbanlarına gitti.
---- Madem ki söz sana miras kaldı, söyle bakalım, dedim: Simonides doğruluk üzerine ne demiş de haklı buluyorsun?
---- Doğruluk herkese borçlu olduğumuz şeyi ödemektir, demiş. Bence haklı.
---- Evet, Simonides’e haksız demek kolay değil, dedim. Tanrı gibi akıllı kişidir o. Ne demek istediğini belki sen anlıyorsun ama, ben anlamıyorum. Demin, sahibi aklını kaçırırsa, ona aldığımız emaneti geri vermeli mi vermemeli diye düşünmüştük, Simonides bundan söz etmiyor, ama gene de bu emanet bir borç sayılır değil mi?
---- Evet, dedi.
--- Emaneti isteyen çıldırmışsa, o zaman geri verilmez artık, değil mi?
---- Verilmez.
---- O halde Simonides, borçlu olduğumuz şeyi vermek doğrudur demekle başka bir şey söylemek istemiştir.
---- Evet, herhalde başka bir şey söylemek istiyor, dedi, onun demek istediği şu: Doğruların borcu dostlara iyilik etmektir, kötülük etmek değil.
--- Anlıyorum, dedim. Alanla veren dostlar, alınanın geri verilmesi de, alınması da zararlı oluyorsa, aldığını geri veren borcunu ödemiş olmaz. Sence Simonides’in demek istediği bu mu?
--- Tamam bu.
--- Peki, düşmanlarımıza bir şey borçluysak, gene geri verecek miyiz?
--- Bence evet. Ne borçluysak onu vermeliyiz, dedi, insan da düşmanına sadece kötülük borçludur; düşmana layık olan budur.
--- Görülüyor ki, Simonides, doğruluğun ne olduğunu bir bilmece gibi şairce söylemiş, dedim. Besbelli ki o, doğruluk herkese hakkını vermektir, demek istiyor, buna da borç diyor.
--- Peki, bir diyeceğin var mı buna? Diye sordu.
--- Bir sanat hekimlik adını almak için, neyi neye hak olarak vermelidir? Borcu nedir? Bu soruya Simonides ne derdi?
--- Bedenlere ilaç ve yiyecek vermeli, derdi,
--- Bir sanat aşçılık adını almak için, neye neyi borç olarak ödeyecek, hak olarak verecek?
--- Yemeklere, tat, tuz verecek.
--- Peki öyleyse, kimlere ne veren sanata doğruluk denebilir?
--- Demin dediklerimize uymak gerekirse, Sokrates, dosta fayda, düşmana zarar veren sanata.
--- O halde, Simonides, doğruluk, dosta iyilik, düşmana kötülük etmektir, demek istemiş, öyle mi?
--- Öyle sanırım.
--- Peki, sağlık işlerinde, hasta dosta iyilik, hasta düşmana kötülük etmek en çok kimin elindedir?
--- Hekimin.
--- Ya deniz yolculuklarında, tehlike baş gösterirse, dosta iyilik, düşmana kötülük etmek en çok kimin elindedir?
--- Kaptanın.
--- Ya doğru adam? Onun hangi işte dosta faydası, düşmana zararı dokunabilir?
--- Savaşta olsa gerek, birine saldırır, ötekine yardım eder.
--- Peki ama sevgili Polemarkhos, hasta olmayana hekimden fayda gelmez değil mi?
--- Gelmez.
---Deniz yolculuğuna çıkmayana kaptanın faydası olur mu?
--- Olmaz.
--- Savaş olmazsa, doğru adam faydasız mıdır?
--- Hiç öyle şey olur mu?
--- Demek doğruluk barışta da faydalıdır.
--- Evet, barışta da.
--- Ya çiftçilikte?
--- Onda da.
--- Ürün sağlamak bakımından?
---Evet.
--- Ya kunduracılıkta?
--- Onda da.
--- Kundura yapmak bakımından?
--- Tamam.
--- Peki, barışta doğruluk ne bakımdan işimize yarar?
--- Anlaşmalarda Sokrates.
--- Anlaşmalarda derken neyi düşünüyorsun? Ortaklığı mı?
--- Evet, ortaklığı.
--- Peki, tavla oyununda, doğru adamla mı yoksa usta oyuncuyla mı ortaklık daha faydalıdır?
--- Usta oyuncuyla.
--- Ya duvar örme işinde, doğru adamla mı ortak olursun, yoksa duvarcıyla mı?
--- Duvarcıyla tabii.
--- Gitar çaldırmak için de elbet doğru adama değil, gitarcıya başvurursun. Öyleyse doğru adam nerede işimize yarar?
--- Para işlerinde sanırım.
--- Evet ama, Polemarkhos, parayla ortaklaşa bir at almak, ya da satmak istesen, doğru adamla değil, attan anlayanla ortak olursun değil mi?
--- Öyle ya.
--- Bir gemi alım satımında, en iyi ortak gemi ustası, ya da kaptandır değil mi?
--- Herhalde.
---Peki, para ortaklığında, ne zaman doğru adam hepsinden daha faydalı olabilir?
--- Paranı, olduğu gibi saklayacak, sağlam bir ele emanet etmek istediğin zaman, Sokrates.
--- Ama, bu senin dediğin durumda para işletilmeyecek, olduğu gibi duracak.
--- Evet.
--- Demek ki, doğruluk yalnız paranın işletilmediği zaman faydalı olabiliyor.
--- Öyle.
--- yani, bir bağcı bıçağın olsa, onu saklatmak istediğin zaman doğru adama, ama kullandırmak istediğin zaman da bağcıya verirsin, değil mi?
--- Söylediklerimizden bu çıkıyor.
..........

Platon’un “ Devlet” isimli eserinin birinci kitabında paranın ne işe yaradığı, doğruluğun ne olduğu, doğruluğun, güçlünün işine gelen mi olduğuna dair söyleşiden bir alıntı yaptım..Bu konu Sokrates’in şu sözleri ile son buluyor...

“.....Doğruluğun kötülük mü, bilgisizlik mi, ya da bilgi ve iyilik mi olduğunu araştırmaya kalktım. Sonra söz, doğruluğun eğrilikten daha karlı olduğu düşüncesine dönünce, önceki düşünceyi bir yana bırakmaktan kendimi alamadım. O kadar ki, konuşmamızın sonunda gene de hiçbir şey bilmediğimi gördüm. Doğrunun ne olduğunu bilmedikçe, doğruluğun iyilik olup olmadığını nasıl kestirebiliriz?”


Kaynak.
Platon (Eflatun) Devlet
Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
Çeviri: Sabahattin Eyuboğlu – M. Ali Cimcoz

_______________________