TÜRKÜLERİMİZ VE TARİHCESİ


Tarihin yazının bulunması ile başladığını hepimiz bilmekteyiz.Bu bakımdan elimizde yazılı belge bulunmayan tarih öncesi döneme musiki tarihi yönünden karanlık dönem adını vermekteyiz.MÖ.400 - MS.476 yılları arasında yer alan ilk çağda Orta Asya, Mezopotamya, Eski Mısır, Eski Yunan ve Anadolu uygarlıkları incelenir.Bu uygarlıklar içinde musiki tarihi yönünden en ilginç olanı Orta Asya'dan gelmiş olan Sümer uygarlığıdır.19. yüzyıldan beri konuyla ilgili sayısız bilimsel eser yazılmıştır.Sümerler, tarihin ve medeniyetin temeli açısından önemlidir.1937 yılında Sümerolog Garip'in yayınladığı kitabında çivi yazısıyla yazılmış bir Sümer ilahisine rastlamaktayız ve bu ilahiyle, 18. yüzyılda bestelenen rast makamındaki ilahi arasında çok büyük bir melodik benzerlik olduğu tespit edilmiştir.

Türk Halk Müziği en eski şekli Tunguzların Şama Altay Türklerinin Kam, Yakutların Bahsi, Oğuzların Ozan dedikleri şairlerin kopuzla çaldıkları ezgilerdir.İşte bugün kullanılmakta olan bağlama ailesinin atası, kopuzdan başka bir şey değildir.

T.H.M. : Bir sanat endişesi olmadan, halkın duygu ve düşüncelerini, sevinç ve acılarını, doğumdan ölüme kadar yaşadığı tüm sosyal ve ekonomik olayları sade fakat içten gelen ezgilerle anlatabilen, halkın ortak yaratma gücünün ürünü olan türe denir.

Anonim: Geleneksel halk müziğinin en büyük özelliği anonim olmasıdır.Anonim ise zaman içinde derin, mekan içinde yaygın olmasıdır.

T.H.M'nin Konuları Taşlama, Ninni, Ağıt, Destan, Sevgi, Özlem, Ayrılık, Gurbet, Ölüm, Doğum, Göç, Kına, Kız Alma, Hasat Türküleri, Düğün.

Türk Halk Müziği 2'ye ayrılır
-Uzun Havalar
-Kırık Havalar

-Uzun Hava: Ölçü ve ritim bakımından serbest olduğu halde dizisi ve dizi içindeki seyri belli kalıplara bağlı bulunan ezgilere denir.Bunlar, insanların, yaşadığı olaylar karşısında tamamen içten gelen ezgileridir ve serbestlerdir.

Yurdumuzdaki Uzun Havalar ve Yöreleri

Hoyrat (Elazığ, Şanlıurfa, Harput)
Maya (Elazığ,Erzincan, Erzurum, Muş)
Gurbet (Denizli, Isparta, Burdur, Muğla)
Bozlak (Orta Anadolu - Ankara, Konya, Çankırı, Kayseri, Nevşehir, Kırşehir, Niğde, Yozgat, Toroslar)
Tamzara (Trabzon, Ordu, Giresun)
Divan (Elazığ, Diyarbakır, Urfa, Kerkük)
Müstezat (Elazığ)
Elezber (Elazığ)
Garip (Maraş, Antep, Çukurova, Karadeniz)
Kerem (Toroslar)
Kesik (Elazığ, Adana, Maraş)
Yanık (Elazığ, Adana, Maraş)
Aydos (Toroslar)
Ela Gözlüler (Erzincan yöresi)
Ağıt (Yurdun her yerinde)

-Kırık Hava: Ölçüsü ve ritmi belli olan, dizisi ve dizi içindeki seyri belli olan sözlü ve sözsüz tüm ezgilere denir.Yani bütün Türkü ve oyun havaları bu gruba girer.Kırık havalarda en önemli olgu tavır konusudur.

Tavır: Belirli bir bölgede ezgilerin, o bölgeye ait icra biçimiyle icra edilmesine tavır denir.

Bilinen En Yaygın Tavırlar
Konya Tavrı (Konya)
Kayseri Tavrı (Kayseri)
Yozgat Tavrı (Yozgat)
Aşıklama (Sivas, Çorum, Tokat, Yozgat, Amasya, Malatya, Erzincan, Adıyaman, Tunceli, Maraş)
Azeri Tavrı (Kars, Iğdır)
Teke Tavrı (Denizli, Isparta, Burdur, Muğla, Antalya)
Karadeniz Tavrı (Özellikle Doğu Karadeniz ve Karadeniz bölgesinin tamamı)
Zeybek Tavrı (Ege Bölgesi ve Güney Batı Akdeniz)
Karşılama (Trakya Bölgesi)

Türkü: Genellikle herkesin anlayabileceği bir dille hece vezniyle söylenen muhtelif şekillerde nakaratlı, nakaratsız lirik manzumeler olarak başta ferdi eserlerdir.

Türk Halk Müziğini Belirleyen Öğeler

Dizgisel Öğeler (Geleneksel Halk Müziğinde 17'li perde sistemi kullanılmaktadır.)
Çalgısal Özellikler (Kabak kemane, kaval, bağlama, cura, sipsi, zurna, ney, davul, bendir, tef, tambura)
Ezgisel Özellikler (Ezgiler süslü olup motif, küme ve ezgi şekillemeleriyle yoğun olarak kullanılmıştır.
Ritimsel özellikler (Ritimli veya ritimsiz olabilir.Ritimli türlerde 15 zamana kadar kullanılmış ve 10 zamana kadar olan usullerdir)
Biçimsel Özellikler (Genel olarak 1 bölümlü biçimler kullanılmıştır.)
İcra Özellikleri (Bu özellikleri Ağız, Tavır ve Düzen olarak 3'e ayırırız.
Ağız: Sözel türlerde türü belirleyen bir özelliktir.
Düzen: Geleneksel Halk Müziğinde seslendirilecek eserin dizisi dolayısıyla telli çalgılarda her telin belirli bir ses eşleştirilmesiyle oluşan akort şekline denir.


T.H.M'DE USULLER

Ana Usuller
Birleşik Usuller

Ana Usuller: 2 zaman(2/4), 3 zaman(3/8-3/4), 4 zaman(4/8-4/4)
Birleşik Usuller: En az iki ana usulün birleşmesinden meydana gelen usullerdir.
5/8 [(3+2)(2+3)]
6/8 [(2+4)(4+2)(3+3)]
7/8 [(3+2+2)(2+3+2)(2+2+3)]
8/8 [(2+3+3)(3+2+3)(3+3+2)]
9/8 [(3+2+2+2)(2+3+2+2)(2+2+3+2)(2+ 2+2+3)]

Karma Usuller: En az 2 birleşik usulün birleşmesinden meydana gelen usullerdir.

TÜRK HALK MÜZİĞİNDE ÇALGILAR

Vurmalı Çalgılar: Asma davul, bendir, tef, koltuk davulu, darbuka, kaşık, zilli maşa
Nefesli Çalgılar: Sipsi, mey ailesi(kaba,orta,cura)dilli kaval, dilsiz kaval, zurna ailesi(kaba, orta, cura), tulum ve çifte kaval.
Yaylı Çalgılar: Kabak kemane, keman, kemençe
Mızraplı Çalgılar: Bağlama ailesi(Cura, tambura, bağlama, divan, tar)

TÜRK HALK MÜZİĞİNDE OYUNLAR VE YÖRELERİ

Bar: Kuzey Doğu Anadolu(Erzurum, Erzincan, Sivas, Tokat) bölgesinde toplu olarak ve genellikle dizi halinde oynana oyunlara bar denir.Barlar dizi biçiminde durularak en az 5 oyuncunun katılmasıyla yürütülen grup oyunlarıdır.Bu oyunlarda oyunun sonuna doğru sekme ve yelleme denen çabuk ve çevik hareketler vardır.
Başlangıçta el ele vermiş oyuncular birbirlerinin ellerinde tutarlar.Dizinin başında oynayan oyuncuya bar başı, sonunda oynayan oyunculara pöçük veya pöçik denir.Bu bölgenin yiğit insanlarına dadaş denir.Barlarda eşlik eden enstrüman davul ve zurnadır.

Halay: Orta Anadolu ile Güney Doğu Anadolu Bölgesinde toplu ve düz dizi halinde oynanan oyunların tümüne denir.5 kişiden az oyuncuyla oynandığı zaman karakteri bozulur.Dizinin başındaki oyuncuya halay başı, sonundaki oyuncuya pöçük denir.Başta ve sonda oynayanların elinde mendil vardır.
Antep, Bingöl, Adıyaman, Bitlis, Elazığ yöresinde oynanır.

Hora: Trakya bölgesinde(Kırklareli, Edirne, Tekirdağ, Silivre) çok görülen bir oyun türüdür.Bu oyun tıpkı bar ve halaylar gibi el ele tutuşarak veya kol kola oynanır.5 kişiden az kişiyle oynanmaz.Başta bulunan oyuncunun elinde mendil vardır.Horonun başında oynamaya baş çekmek denir.

Horon: Karadeniz sahilinin doğusunda (Ordu, Rize, Trabzon) toplu dizi halinde oynanan bir oyundur.Çok hareketli olarak oynanan bu oyunlarda oyuncular birbirlerinin omuzlarından tutmazlar.En az 5 kişiyle oynanır.Bu bölgenin yiğit insanlarına uşak denir.

Karşılama: Daha çok Trakya ve Marmara, Edirne, Kırklareli, İzmit, Adapazarı, Çanakkale, Bilecik, Bolu, Bursa'da rastlanan bir oyun çeşididir.Karşılama, iki kişinin karşılıklı durarak oynadıkları oyun biçimidir.Çiftlerin karşılıklı olarak toplanmalarıyla bir grup halinde oynanır.Anadolu'nun bazı bölgelerinde bu türe karşı beri, vargel veya varma gelme denilmektedir.Bu oyuncuların sayısı artacaksa çift olarak artmak zorundadır.En az 3 çiftle oynanır.Oyuncular hiçbir suretle birbirlerine dokunmazlar.Bazı karşılamalarda bütün oyuncuların elinde mendil görülür.

Kaşık Oyunları: Orta ve Güney Anadolu (Konya, Mersin, Silifke) bölgesinde oynanan oyunlara denir.Bu oyunlarda ritim aracı olarak tahta kaşıklar oyuncuların elindedir.Kaşıklardan dolayı kaşık oyunları denmektedir.Oyuncular birbirlerine tutunmazlar.Her oyuncunun iki elinde ikişerli kaşık bulunur.Çember biçiminde durarak veya karşılıklı olarak oynanır.

Zeybek: Ege bölgesinde İzmir' Aydın, Denizli, Muğla, Balıkesir'de tek ya da toplu olarak oynanan bir türdür.Her oyuncu figürlerini bireysel olarak oynar.Oyuncuların birbirlerine teması söz konusun değildir.Genellikle kullanılan ritim 9 zamanlıdır.Ağır zeybekler 9/2'lik ve 9/4'lük ritimlerle oynanır, kıvrak zeybeklerde 9/8'lik ritimle oynanır.

Çifte Telli: Yurdumuzun her tarafında rastlanan ve çoğu zaman tek kişinin oynadığı bir türdür.Belirli bir bölgesi yoktur.

_______________________

tşklerrrrrr

_______________________

Sarı Yıldız Mavi Yıldız Türküsü

Şöyle rivayet ederler kim: Evvel zamanda Sivas ilinden bir kervancı Halep'ten mal getirir. Tam üç yıldır kervancılar yurtlarından, baba ocaklarından ayrı düşmüşlerdir. Gurbet ilin kahrı, üç yılın hasreti yüreklerinde. Kiminin yolunu anası-babası, kimininkini sevgilisi, kimininkini de çocukları gözlüyor.

İçlerinden en genci kara yağız, uzun boylu bir delikanlı... adı Veysel, Veysel'in bıyıkları daha yeni terlemiş...

Bunlar Halep'ten aylarca yol ala ala, en sonunda, karlı fırtınalı bir kış günü Sivas'la Kayseri arası yıkık bir Selçuk hanına kendilerini zor atarlar... Handa gecelemeğe karar verip, yüklerini çözerler.. Bir insan çok uzaktan günlerce, aylarca yol alarak yurduna yaklaşır. Yurduna yaklaştığı zamana kadar, içinde o kadar rahatsız edici, dürten bi duygu olmaz.. Vakta ki memleket kokusu insanın burnuna gelir, içindeki hatıralar depreşir, işte o zaman içinde kıyamet kopar... Bir şey durmadan seni oraya doğru çeker... "Ya bir kanat verse, ya bir kuş olsam..." dedirtir.

Sivas çok yakındı. Kervancılar yerlerinde duramıyorlardı. Akşam oldu. Yataklarını serip içine girdiler... Ama hiç birini uyku tutmuyordu. Veysel'in nişanlısı.. Nişanlı olduğu gibi Veysel'in gözünün önünde.. "Yatamıyorum, hayal meyal düşlerden.."

Veysel iki de bir yatağından kalkıp, ışıdı mı diye, doğudan yana bakıyor.. Veysel bir türlü yatakta duramıyor... Sabah, bir olsa! Şimdi, geceden yola çıkılmaz mı? diyor Veysel... Kar kar... Allah'ın belası bir fırtına var.

Gün ışımadan önce, doğuda, tam günün doğacağı yerde bir yıldız gözükür. Sabah yıldızıdır o.. Sabah yıldızı gözükünce yola çıkılır.. Sabah yıldızı bir gözükse.. Bu gece, bir gece değil; karanlık bir yıldır.

Veysel sevinçle çoktan beri durup seyrettiği doğuda kocaman, yalp yalp ışıyan bir yıldız görüyor.. Delicesine bağırıyor:

"Sarı yıldız... Mavi yıldız..."

Telaşla kervanı yüklüyorlar.. Kar savuruyor.. Geceye ve sarı yıldıza kar yağıyor.. Gece ve sarı yıldız üşümüş. Kervan yola düşüyor.. Kervancılarsa sevinç.. Geceye, kara, sarı yıldıza karşı şarkılar söylüyorlar.. "Bir bulut oynadı Sivas ilinden.. Ucu telli mektup geldi gelinden.." Yarın Sabah Sivas'ta olacaklar.. Veysel'i sorsanız, Veysel, kervandan belki beş yüz metre ilerde.. Atı, ağaçlar boyu yüklemiş karı göğüslüyor.. At, bazan yorulup bazen yavaşlıyor.. Veysel atı öldürecek gibi.. Veysel atı kırbaçlıyor.. Bir hayli yol alıyorlar.. Kar, arada açılıp, ortalık süt liman oluyor ve Sarı yıldız oturmuş oraya.. Sarı yıldız.. Sarı yıldız.. Sarı yıldız çoktan kaybolmalıydı.. Gün doğmalıydı çoktan dağların ardından. Tan yıldızı ışımış, ışıdı demek, biraz sonra gün doğacak demektir... Gün nerelerde?

Kar daha savuruyor... Fırtına döndürüyor.. Bir zaman geliyor ki kervan toptan kara gömülüyor. Zar-zor kervanı kar altından çıkarıyorlar.. İçlerinde kimisi "dönelim!" diye ayak diriyor.. Ötekiler dinlemiyorlar... "İşte sarı yıldız. Biraz sonra nasıl olsa gün doğar..." ve dönmüyorlar. Git, git! Sarı yıldızın bir türlü kaybolduğu, günün doğduğu yok.

"-Biz uykuluyuz da onun için zaman bize çok uzun geliyor. Nasıl olsa biraz sonra gün doğacak." diyorlar.

İçlerinden hiçbirinin aklına bu yıldızın tan yıldızı olmayacağı gelmedi.. Gözleri yıldızda.. Boyuna, kara bata çıka yol alıyorlar.. Sivas ovasının kar altındaki uçsuz bucaksız düzlüğü, gidiyorlar gidiyorlar bitmiyor... Aklı başında eski kervancılar felaketi sezinliyorlar. Kervancıbaşıya, Veysel'e, daha öteki gençlere: "Dönemlim!" diye yalvarıyorlar.. Kervancıbaşı da genç.. Veysel'in yüreğindeki aşk da gittikçe ateş alıyor.

Veysel, arkadaşlarına yıldızı gösterip: "Hepiniz bilirsiniz ki yıldız doğduktan sonra gün ışır..."

Arkadaşları ne desinler!.. Bu yıldız doğduktan sonra gün ışır. Ama yıldız ne zamandan beri orada öylecene duruyor... Ne gün ışıyor, ne bir şey.. Bir kaç kere dönecek oluyorlar, dönseler nereye dönecekler.. Çarnaçar gidiyorlar... En sonunda gide gide şimdiki "Kervankıran" dedikleri yere varıyorlar. Ve orada bir tipi başlıyor; görülmedik. Kar tepeden tepeye savuruyor. Sarı yıldız tipinin arkasında.. Ve neden sonra gün usuldan usuldan karşı dağın arkasından gözüküyor. Kervan nerede? Kervanı koydunsa bul!

Bahar geliyor.. Bahar gelip toprak kabarıyor.. Çimenler yeşerip karlar eriyor.. Kervan kırandan geçen ilk yolcu , atı, eşeği, katırı, develeri, insanları ile bir kervanı orada, kara toprağa üst üste yığılmış buluyor... Bütün kervan üst üste yığılmış.. Yalnız beş yüz metre ileride, toprağa boylu boyunca uzanmış, atın dizginleri elinde, ileri doğru uçar gibi yatıyor... Üstüne de yeşil sinekler inip kalkıyor... Ve onları yerlerinden bir santim bile ayırmadan oldukları yere atıyla, katırıyla, eşeğiyle gömüyorlar.. Kervankıran dedikleri yerden geçerseniz, mezarları görürsünüz.. Veysel'in topluluktan ayrılmış mezarı, daha ileri doğru uçar gibidir..

Ve bu olay üstüne Anadolu insanları, türlü türlü türküler çıkarmışlardır. Bu türküleri şairler, şair olmayanlar, olayı kim duyup ta yüreği yandıysa ver yansın etmiş Kervankıran üstüne.. Az daha unutuyordum.. O yere Kervankıran dedikleri gibi, o yıldıza da "Kervankıran yıldızı" demişlerdir.. Hangi Anadolu köylüsüne, "Bana Kervankıran yıldızını göster" derseniz, hemencecik size gösterir...

Arkasından da bu olayı anlatır.

_______________________

Alim (Uyan Alim Sabah Oldu)
Sandıklı ilçesinin güneydoğusunda bir dağ vardır. Bu dağın doruklarında kar, yaz kış eksik olmaz; onun için midir bilinmez adına "Akdağ" demişler. Çünkü başı daima uzaktan bakıldığında ağarır durur. Karlarla kaplı, göğsü çimenlerle dolu bu dağa sırtını yaslamış ağaçların arasında şirin bir köy vardır. İşte hikayemizde bu köyde 1970' li yılların başında yaşanmıştır.

Bu köyde Ali adında bir delikanlı vardır. Kendi halinde işinde gücünde bir yiğittir Ali. Ali'nin gönlü birgün yakın köylerde yaşayan güzel mi güzel bir kıza düşer. Ali'nin annesi ve akrabaları kızı birkaç sefer istemeye giderler. Her seferinde de yanıt hayırdır. Bizim yabana verilecek kızımız yoktur. En son gidişlerinde cevapları yine hayırdır. İşte o zaman dünürcü kadınlardan bir tanesi "Verecekseniz verin artık yoksa biz yapacağımızı biliriz" der. Yani kızı kaçıracaklarını ima eder. O zamana kadar kızın babası böyle bir olasalığa ihtimal vermez, "Benim kızıma güvenim tamdır, eğer böyle birşey olursa düğünlerini kendi elimle yaparım" der.

Velhasıl, Ali bir geceyarısı köpek havlamaları ve silah sesleri arasında kızı kaçırır ve köyüne getirir. İşte kızın ailesi o zaman yumuşar ve barışırlar. Üç gün üç gece düğün dernek kurulur, Ali dünya evine girer ve muradını alır. İki ay sonra da askere gider, lakin amansız bir hastalık Ali'nin yakasına yapışır ve bırakmaz; düğününden altı ay sonra bu dünyadan göçer gider, geriye bu yanık ağıdı kalır.

_______________________